راه رستگاری
امر به معروف و نهی از منکر
هفتم و هشتم از فروع دین، امر به معروف و نهی از منکر است. خداوند در قرآن کریم می فرماید: وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ يُطيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزيزٌ حَكيمٌ
«مردان و زنان با ايمان ، ولي ( و يار و ياور ) يكديگرند ، امر به معروف ، و نهي از منكر ميكنند ، نماز را برپا ميدارند ، و زكات را ميپردازند ، و خدا و رسولش را اطاعت ميكنند، بزودي خدا آنان را مورد رحمت خويش قرارميدهد، خداوند توانا و حكيم است.»
باید بدانیم معروف و منكر چيست ؟ معروف در لغت به معني شناخته شده (از ماده عرف) و منكر به معني ناشناس (از ماده انكار) است. و به اين ترتيب كارهاي نيك، اموري شناخته شده، و كارهاي زشت و ناپسند، اموري ناشناس معرفي شدهاند. چه اينكه فطرت پاك انساني با دسته اول آشنا و با دوم نا آشنا است.
در جای دیگر از قرآن کریم می خوانیم که:
نظارت عمومی
وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. «بايد از ميان شما ، جمعي دعوت به نيكي ، و امر به معروف و نهي از منكر كنند و آنها همان رستگارانند.»
دراين آيه اشاره به مسأله امر به معروف و نهي از منكر شده كه در حقيقت بمنزله يك پوشش اجتماعي براي محافظت جمعيت است، زيرا اگر مسأله امر به معروف و نهي از منكر در ميان نباشد عوامل مختلفي همچون موريانه از درون ، ريشه هاي اجتماع را مي خورند، و آنرا از هم متلاشي مي سازند بنا بر اين حفظ وحدت اجتماعي بدون نظارت عمومي ممكن نيست. در آيه فوق دستور داده شده كه همواره در ميان مسلمانان بايد امتي باشند كه اين دو وظيفه بزرگ اجتماعي را انجام دهند : مردم را به نيكيها دعوت كنند، و از بدي ها باز دارند. و در پايان آيه تصريح مي كند كه فلاح و رستگاري تنها از اين راه ممكن است. از آیه شریفه استفاده می شود که اين دو وظيفه واجب كفائي است نه عيني، با اينكه از ديگر آيات قرآن بر مي آيد كه اين دو وظيفه جنبه عمومي دارد، و به عبارت ديگر واجب عيني است نه واجب كفائي، مثلا در چند آيه بعد از اين آيه مي خوانيم : كنتم خير امة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنكر «شما بهترين امتي بوديد كه بسوی مردم مبعوث شديد ، چه اينكه امر به معروف و نهي از منكر مي كنيد» و در سوره العصر مي فرمايد : « همه مردم در زيانند جز آنان كه ايمان و عمل صالح دارند و دعوت به حق و توصيه به صبر و استقامت مي كنند »
طبق اين آيات و مانند آنها اين دو وظيفه اختصاص به دسته معيني ندارد.
پیامبر (ص) اول کسی است که امر به معروف و نهی از منکر می کند. خداوند در قرآن کریم می فرماید: الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (157) «آنـان كه پيـروى مـى كننـد از پيـامبـر و رسـول درس نخـوانــــــــده اى او را در كتاب هاى تـورات و انجيل خـود به ايـن نشانه ها مـى يابند، همـو كه آنان را امر به نيكـى (معروف) مى كند و از بـدیها (منكر) باز مـى دارد، كردارهاى خـوب را بر آن ها حلال و خبائث و زشتـى ها را بر آن ها حرام مى كند و دشـواریها و غل هايى كه در گذشته بر آن ها واجب بـوده را از آنان برمى دارد؛ پـس آن ها كه به او و به نورى كه با او نازل شـده ايمـان می آورند و از او احتـرام و تقـديـر و اطـاعت مـى كننـد، آنان رستگارانند.»
مراحل امر به معروف و نهی از منکر
با دقت در مجموع اين آیات به دست می آیدكه امر به معروف و نهي از منكر دو مرحله دارد : يكي مرحله فردي كه هر كس موظف است به تنهاي ناظر اعمال ديگران باشد، و ديگري مرحله دسته جمعي كه امتي موظفند براي پايان دادن به نابسامانيهاي اجتماع دست به دست هم بدهند و با يكديگر تشريك مساعي كنند. قسمت اول وظيفه عموم مردم است، و چون جنبه فردي دارد طبعا شعاع آن محدود بتواناي فرد است، اما قسمت دوم شكل واجب كفائي بخود مي گيرد و چون جنبه دسته جمعي دارد و شعاع قدرت آن وسيع و طبعا از شئون حكومت اسلامي محسوب مي شود. اين دو شكل از مبارزه با فساد و دعوت به سوي حق، از شاهكار هاي قوانين اسلامي محسوب مي گردد. بنا بر اين وجود اين جمعيت با آن قدرت وسيع، هيچگونه منافاتي با عمومي بودن وظيفه امر بمعروف و نهي از منكر در شعاع فرد و با قدرت محدود ندارد .
امر به معروف و نهی از منکر در احادیث
امام باقر عليه السلام ميفرمايد ان الامر بالمعروف و النهي عن المنكر فريضة عظيمة بها تقام الفرائض و تأمن المذاهب و تحل المكاسب و ترد المظالم و تعمر الارض و ينتقم من الاعداء و يستقيم الامر : «امر به معروف و نهي از منكر دو فريضه بزرگ الهي است كه بقيه فرائض با آنها بر پا مي شوند، و بوسيله اين دو، راهها امن مي گردد، و كسب و كار مردم حلال مي شود، حقوق افراد تأمین مي گردد، و در سايه آن زمينها آباد، و از دشمنان انتقام گرفته مي شود، و در پرتو آن همة كارها روبراه مي گردد.»
در حديث ديگري از پيامبر اكرم (ص) نقل شده كه فرمود : بايد امر به معروف و نهي از منكر كنيد و گرنه خداوند ستمگري را بر شما مسلط مي كند كه نه به پيران احترام مي گذارد، و نه بخورد سالان رحم ميكند، نيكان و صالحان شما دعا مي كنند ولي مستجاب نمي شود و از خداوند ياري مي طلبند اما خدا به آنها كمك نمي كند و حتي توبه مي كنند و خدا از گناهانشان در نمي گذرد