مقالات
نگرش کوتاهی بر مودّت در قرآن
در بخشی از بیست و سومین آیه شریفه سوره مبارکه شورا عبارتی آمده است که به آیه مودّت مشهور شده است؛ « قل لا اسالکم علیه اجرا الا المودة فی القربی».« بگو (ای پیامبر) برای آن(رسالت) مزدی از شما نمی خواهم مگر دوستی با نزدیکانم(اهل بیتم)»
کلمه مودّت، که در این آیه مبارکه بکار رفته از ریشه«ودّ» «یودّ» و بر وزن«مفعلة» است. از این ریشه و مصدر، مشتقات دیگری نیز در قرآن کریم وجود دارد که تعداد آنها بالغ بر بیست و هشت مورد است.
به برخی از آنها به صورت اختصار اشاره می کنیم:
- ودّ الذین کفروا لو تغفلون عن اسلحتکم امتعتکم فیمیلون علیکم میلة واحدةً ...
کافران خوش دارند که کاش شما از سلاح و ساز و برگ های تان غافل باشید تا ناگاه بر شما حمله کنند و به یکباره برشما بتازند.
- ربما یود الذین کفروا لو کانوا مسلمین چه بسا کافران آرزو کنند کاش مسلمان بودند.
- ان الذین امنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن وُدّا
کسانی که ایمان آورده و کارهایی شایسته انجام دادند، به زودی خدای رحمان برای آنان محبتی دردل ها قرار میدهد.
در هشت مورد دیگر کلمه «مودّت» عیناً به کار رفته که یک مورد آن آيه شریفه مودّت است:
و من آیاته أن خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها و جعل بینکم مودة و رحمة
و از نشانه های خدا این است که از جنس خودتان همسرانی برای شما آفرید تا به وسیله آنها آرام گیرید و بین شما دوستی و مهر قرار داد.
این آیات شریفه نمونه هایی از کاربرد لفظ «ودّ» و مشتقات آن است و همانگونه که از ظاهر معنی آنها بر می آید، یک مفهوم در همه مصادیق یاد شده مشترک است قرآن «دوستی و مهرورزی» است.
کلمه دیگری نیز که از نظر مفهوم نزدیک و مشابه این لفظ محسوب می شود و در زبان عربی وجود دارد، واژگان «حب و محبت» است.
تعداد هشتاد و سه مورد از این کلمه در قرآن کریم به کار رفته است که به مواردی از آن اشاره می کنیم:
- قل ان کنتم تحبون ا... فاتبعونی یحببکم ا... و یغفرلکم ذنوبکم
ای پیامبر! بگو خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا نیز شما را دوست بدارد و گناهان شما را ببخشاید.
- یا ایها الذین امنوا من یدتد منکم عن دینه فسوف یأتی ا... بقوم یحبهم و یحبونه
ای کسانی که ایمان آورده اید، هر کس از شما از دین خود برگردد، به زودی خدا گروهی دیگر را می آورد که آنان را دوست می دارد و آنن نیز او دا دوست می دارند.
- إذ قالوا یوسف و أخوه أحب الی أبینا منا و نحن عصبة
هنگامی که برادران یوسف گفتند: یوسف و برادرش نزد پدر ازما که نیرومند هستیم – دوست داشتنی ترند.
- والقیت علیک محبة مني
خداوند به حضرت موسی بن عمران (ع) فرمود: من مهری از خود بر تو افکندم.
تفاوت محبت و مودّت
محبت از یافتنی های درونی انسان و از وجدانیّات است. ممکن است ما در ضمیر خود به کسی یا موضوعی احساس گرایش(محبت) یا پرهیز(نفرت) داشته باشیم اما آن را به عنوان یک کشش پنهان در خویش نگه داریم و حتی هیچ لفظی برای بیان آن ادا نکنیم. پیامبر اکرم(ص) در روایتی دلبستگی اهل ایمان به فرزند خود امام حسین(ع) را چنین بیان می کند:« ان لولدی الحسین(ع) فی قلوب المومنین محبة مکنونة»؛«برای فرزندم حسین بن علی (ع) محبت نهفته ای در دل اهل ایمان وجود دارد».
محبت مکنونه یعنی محبتی که در خانه دل جای گرفته است.
رسول مکرم اسلام(ص) نیز از محبت حضرت امام حسین (ع) در دل اهل ایمان به محبت مکنونه تعبیر فرموده است یعنی ظرف دل مؤمن هیچگاه از حبّ حسینی خالی نیست و هیچ عاملی نمی تواند این محبت را از این جایگاه (دل مؤمن) بیرون ببرد! ممکن است برخی به غلط بپندارند که محبت مکنونه یعنی نوعی از دوستی که انسان آن را اظهار نکند اما محبت مکنونه، محبتی است که بسا بروز و اظهار پیدا کند اما در هر حال پایدار، ماندگار و برقرار است.
پس محبت کشش درونی و گرایش باطنی به یک شئ یا یک شخص است که از آن به دوستی تعبیر می شود اما مودت، محبتی ویژه و مخصوص است؛ محبتی است که بازتاب و کشش برونی را در پی داشته باشد؛ نوعی دوستی است که در آن «محب» علاقه و دلبستگی خویش را نسبت به محبوب اظهار می نماید. محبوب و محب باید روابط، گفتار و رفتار خود را نسبت به طرف دیگر به گونه ای تنظیم نماید که گویای محبت او باشد و از آنچه می گوید یا انجام می دهد، بوی خوش محبت استشمام شود.
بنابر آنچه گفته آمد، مودت،محبت پایدار، ماندگار و مداوم همراه با به کار گیری لوازم و تجهیز به جهازی است که به بروز ظهور و آشکار شدن آن بیانجامد و علایق قبلی را از نهفتگی و خفتگی خارج سازد.
خداوند متعال در آیه بیست و سوم سوره مبارکه «شوری» می فرماید:
{ذلک الذی یبشر الله عباده الذین امنوا و عملوا الصالحات قل لا أسألکم علیه اجراَ إلا المودة فی القربی و مَن یقترف حسنة نزدله فیها حَسناَ إنّ الله غفورٌ شکورٌ}
{این همان مژده ای است که خداوند به بندگان خود که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، آن را نوید داده است. ای پیامبر بگو برای رسالت از شما مزدی نمی طلبم مگر دوستی و محبت نزدیکانم[اهل بیتم] و هر کس کار نیکی انجام دهد، برای او ثواب خواهیم داد؛ زیرا خداوند بخشاینده و قدردان است.
در کتاب تفسیر کشاف زمخشری در تفسیر آيه مودت آمده است:
وقتی آيه شریفه مودت بر پیامبر اسلام (ص) نازل شد، سوال کردند: یا رسول ا... من قرابتک الذین و جبت علینا مودتهم؟
قال رسول ا... (ص): علی و فاطمه و ابناهما.
ای رسول خدا: اینان (نزدیکان تر) که مودت آنها برا ما واجب شده است، کیانند؟
رسول خدا فرمود: آنان علی بن ابی طالب، فاطمه زهرا و دو فرزند آنان «حسن و حسین» علیهما السلام هستند.
اللهم ارز قنا سورة محمد و آل محمد و أملاء قلوبنا من ودّهم و أحشرنا معهم.
سید علی سجادی بهسودی
sajjadibehsoodi@yahoo.com