ماهنامه هادی

افغانستان، تفنگ مداری و زندگی روزمره

تفنگ و در مجموع سلاح های از این دست، در فرهنگ روزمره ما در سه دهه گذشته جزء لوازم اولیه یک زندگی و بعنوان یک کالا و ابزار مورد نیاز مطرح بوده است. بسیاری از خانواده های کم بضاعت داشتن یک تفنگ را جزء آرزوی های دست نیافتنی شان به حساب می آوردند، تفنگ در زندگی روزمره مردم گاهی به مثابه نماد قدرت و ثروت تلقی می شد و بسیاری از خانواده های که در طیف و طبقه بالای اجتماعی می زیستند آن را بعنوان یکی از اشیای لوکس و بعضا برای رو کم کنی رقبا و همگنان شان می خریدند و در مواقع لزوم آن را مورد استفاده قرار می دادند. و گاهی برای خرید یک تفنگ خوب و مناسب روزها و مسیرهای طولانی طی می شد و خرید تفنگ در فرهنگ روزمره مردم گاهی از نان شب هم فوری تر به نظر می رسید. بازار تفنگ و انواع و اقسام آن در بسیاری از مناطق از رونق خوبی بر خور دار بود و بر معاملات و تعاملات اقتصادی نقش تعیین کننده داشت و گاهی خرید و فروش آن سرمایه های هنگفتی را برای خریدار و مشتری به ارمغان می آورد و بسیاری از مردم از این مجرا امرار معاش می کردند.با توجه به این بازار گرم عرضه و تقاضا انواع و اقسام مختلفی از تفنگ در میان مردم دست به دست می شد. اگر اشعار و ادبیات سه دهه گذشته را مرور کنیم بسیار فروان واژه مقدس یا نا مقدس تفنگ و انواع و اقسام آن را می بینیم که شاعران گاهی به ستایش و گاهی در مذمت آن سخن گفته اند و این خود نشان از نوع نهادینگی تفنگ در فرهنگ روز مره مردم دارد.این بود توصیف و تصویری هرچند نیم رخ از جایگاه تفنگ در زندگی و فرهنگ روزانه مردم.
برای توضیح و تبیین اینکه چرا و به چه دلیل تفنگ در سه دهه گذشته چنین در فرهنگ روزمره مردم نفوذ و حضور پیدا کرده است ، نیاز به تحقیق فنی ، علمی و کارشناسی دارد اما با توجه وضعیت سیاسی اجتماعی کشور در دهه های اخیر، می توان برا ساس تئوری آبرهام ماسلو این واقعیت اجتماعی را تا حدودی توضیح داد. آبراهام ماسلو Abraham Maslow)) معتقد است که انسان ها از بدو تولد با شماری از نیاز ها به دنیا می آید و این نیازها همواره به عنوان یک عامل تاثیر گذار، بسیاری از رفتارها و کنش های انسانی را تحت تاثیر قرار می دهد. براساس دیدگاه ماسلو نیاز ها به دو دسته تقسیم می شوند نیازهای اولیه و ثانویه یا نیازهای حیاتی زیستی و نیازهای اساسی روانی این نیازهای عبارتند از
1) نیازهای جسمی physiological Needs
2) نیاز به امنیت (ایمنی)security safety
3) نیاز به روابط اجتماعی و محبت Affiliation love
4) نیاز به احترام و تایید Recognition Esteem
5) نیاز به خود شکوفایی یا خویشتن یابی Self Actualization [1]
یکی از نیازهای اساسی ، اولیه و حیاتی نیاز به امنیت و ایمنی است و نیازهای دیگر بر اساس سلسله هرم ماسلو مترتب به ارضای این نیاز است. بنابر این امنیت نقش اساسی در زندگی انسان ها دارد و بود و نبود امنیت می تواند خیلی از رفتارهای اجتماعی را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین با توجه به این چارچوب نظری می توان گفت بین عدم امنیت اجتماعی و نفوذ و حضور تفنگ در زندگی روزمره ارتباط معنا داری وجود دارد به این معنا که به موازات عدم امنیت اجتماعی نیاز به حفظ ایمنی بیشتر می شود و به تناسب آن و جود سلاح در زندگی اجتماعی بیشتر احساس می شود.
عدم امنیت اجتماعی
حضور تفنگ در زندگي روزمره
عدم امنیت سیاسی
تفنگ و عروسی ها
نفوذ تفنگ در زندگی مردم تفنگ و شكار
تفنگ و نزاع های قبیله ای و بین فردی
تفنگ و اطلاع رسانی
تفنگ و مراسم استقبال
تفنگ وتولد نوزادان
شکی نیست که شرایط سیاسی و اجتماعی سه دهه گذشته به دلیل فقدان دولت مرکزی و تعدد و تکثر گروهای رقیب و جنگ ها و ترور های گوناگونی که وجود داشته است، جامعه در یک شرایط آنومیک و بی هنجاری روند تاریخی خود را طی کرده است، و مهم ترین پیامد آن شرایط ، عدم امنیت اجتماعی به ویژه عدم امنیت سیاسی بوده است و بر اساس تئوری ماسلو انسان ها نیاز به امنیت دارند و چیزی که تاکنون هم مردم سخت بدان محتاج اند، و نیاز به امنیت باعث می شود انسان ها همواره مسلح باشند و تفنگ در واقع نوعی پاسخ به نیازی طبیعی و فطری تلقی می شود. بنابر این ریشه های اساسی حضور تفنگ شرایط آنومیک و فقدان امنیت است و در کنار آن وقتی تفنگ در دسترس باشد استفاده های گوناگونی از آن در جامعه رواج می یابد باتوجه به چنین دیدگاهی اینک به موارد مختلف استفاده از تفنگ در زندگی روز مره اشاره می کنیم.
حضور تفنگ در زندگی روز مره
موارد استفاده از تفنگ در فرهنگ روزانه مردم در سه دهه گذشته در الگوها و قالب های مختلفی قابل بررسی است. از آنجای که قلمرو این نوشتار مشخصا فرهنگ روز مره مردم است، طبعا استفاده از تفنگ در برابر دشمن آن روز یعنی نیروی متجاوز شوروی سابق که در قالب جهاد اسلامی مطرح است و هم چنین استفاده از تفنگ در نزاع های گروهی و داخلی و در مجموع استفاده از تفنگ در جبهه های جنگ و نبرد از این بحث خارج می شود

1) تفنگ و عروسی ها
دقیقا مشخص نیست که از چه زمانی و توسط چه کسانی استفاده از تفنگ و شلیک گلوله ها در مراسم عروسی ها رواج پیدا کرده است و از چه فرهنگی وارد کشور ما شده است اما آنچه معلوم و مشخص است تفنگ و شلّیک فشنگ ها و گلوله ها آن بسوی آسمان و کوه ها در مراسم عروسی ها امری بسیار عادی و جزء آیین و رسوم عروسی گردیده است و گاهی شلیک گلوله ها به گونه ای بوده است که احساس می شد در این منطقه جنگ شدیدی در حال وقوع است و در بعضی از مراسم عروسی علاوه بر شلیک تفنگ از شلیک راکت و .. هم استفاده می شد و شدت و ضعف این شلیک ها بسته به اشخاصی صاحب مراسم و جایگاه که در جامعه داشت ، صورت می گرفت. شلیک گلوله ها در مراسم عروسی در آغاز مراسم و هم چنین در طول مسیر ادامه داشت و همزمان با خروج عروس از خانه پدر این شلیک ها شدتی بیشتری به خود می گرفت و علاوه بر این اکثریت اشخاص دعوت شده در مراسم همراه با تفنگ های خود در مراسم شرکت می کردند و در پایان مراسم مسابقه نشانه گری یا نشان زنی در بعضی از عروسی ها خاتمه بخش این مراسم به حساب می آمد. استفاده از تفنگ در مراسم عروسی و شبه آن شاید به دلیل نوع ابراز و اظهار شادی و خوشحالی بوده باشد.

2) تفنگ و تولد نوزادان
ابراز و اظهار خوشحالی و شاد مانی برای تمام جوامع و انسان ها امری طبیعی است اما چگونگی ابراز و اظهار آن یک امری فرهنگی است با این توضیح که در فرهنگ های مختلف ممکن است صورت های گوناگونی به خود بگیرد گاهی ظهور و بروز آن در چهره انسان ها نمود و آشکار می گرد و گاهی هم در رفتار و کنش های آن .
یکی از موارد استفاده از تفنگ هنگام تولد نوزادان بود که همزمان با تولد او شلیگ های چندی به منظور شادی و خوشحالی و اطلاع رسانی مردم صورت می گرفت و سپس در هنگام انتخاب نام در برخی از مناطق مراسم ویژه نشانه زنی بصورت مسابقه در بین اهالی قریه بر گزار می گردید. البته این گونه اظهار و ابراز خوشحالی که با شلیک گلوله ها خود را نمایان می کند مخصوص فرزندان پسر است و برای تولد دختران چنین مراسمی معمول نیست.

3) تفنگ و شکار
شکار قدیمی ترین و کهن ترین دست آوردی به جا مانده از انسان های عصری جامعه شکار یا شکار گران است. جامعه شناسان براساس مطالعات که انجام داده اند انواع و اقسام جوامع را باز شناسی کرده اند و یکی از قدیمی ترین جامعه که گفته اند جامعه شکار است که در آن مردم برای بقای حیات شان از شکار سود می برده اند و برای شکار حیوانات از ابزارهای اولیه مثل سنگ های تیز وبران استفاده می کردند [2]. و به مرور زمان ابزار های جدیدی را برای شکار اختراع و به کار گرفتند. شکار در کشورما نیز جزء رفتار های عادی و همیشگی بوده است و به دلیل کوهستانی بودن آن و هم چنین نبود قوانین مربوط به حفظ محیط زیست زمینه شکار مخصوصا آهو بسیار آماده و در دسترس بوده است. از این رو از موارد دیگری که تفنگ در فرهنگ روز مره مردم بسیار مورد استفاده قرار می گرفت شکار حیوانات اعم از پرندگان، درندگان و چرند گان مخصوصا آهوان کوهی بود. معمولا بسیاری از مناطق با استفاده از تفنگ به شکار آهوان به سوی کوه ها رفته و یا برای شکار پرندگان از شلّیک گلوله ها استفاده می کردند.

4) تفنگ و نزاع های قبیله ای و بین فردی.
تضاد و تنازع جزء لاینفک زندگی اجتماعی است، انسان ها به دلیل داشتن غریزه استخدام ، سلطه گرایی و تصاحب منابع کمیاب همواره درحال نزاع و تصادم منافع به سر می برند، در این میان گاهی برای مالکیت و دست یافتن به اموال، اشیای قیمتی، قدرت، و.. نزاع ها شدتی بیشتری به خود می گیرد به گفته مارکس تاریخ جوامعی که تاکنون موجود بوده اند، تاریخ نبردهای طبقاتی است [3]و سر انجام به نزاع و آسیب رساندن های فیزیکی می انجامد که برای غلبه از سلاح های سرد و گرم استفاده می شود و یکی از موارد استفاده از تفنگ در منازعه های قومی ، بین فردی و.. بوده است.

5) تفنگ و نقش اطلاع رسانی
شاید مهم ترین و منطقی ترین نوع استفاده از تفنگ وصدایی شلیگ گلوله آن در کشور ما در امر اطلاع رسانی بوده باشد. اطلاع رسانی در جامعه روستایی که فاقد ابزارها و وسایل پیشرفته است کاری سخت و دشواری است. انتقال پیام مخصوصا پیام های که فوری و عمومی است و ابزار مناسب هم در اختیار نیست چگونه باید منتقل شود. مثلا در اعیادی مثل عیدی فطر که برای تعدادی از قریه ها رویت ماه حاصل شده است اما قریه های دیگر به هر دلیل نتواسته اند ماه را ببنند صدای فشنگ های تفنگ می تواند به عنوان انتقال پیام برای مردم منطقه باشد. و در مناطق بسیاری از کشور ما در یک چنین مواردی مکررا استفاده شده است. اگر مردم افغانستان ظهر(چاشت) را توپ می گویند دلیل اش این است که در زمان های نه چندان دور دولت برای آگاهی مردم و نظامیان از اینکه الان چاشت فرا رسیده است از شلیک چند فیر توپ استفاده می کرده است.

6) تفنگ و مراسم استقبال
استقبال از بزرگان و اشخاص بلند پایه ملکی یا نظامی ، حقیقی یا حقوقی در بسیاری از فرهنگ ها با تفاوت های کم و زیادی که دارد امری است هنجار مند و هرفرهنگی متناسب با قواعد رفتاریی که در این خصوص وجود دارد به استقبال بزرگان خود می روند. اما در کشورما دست کم در سه دهه گذشته مراسم استقبال معمولا با شلیگ تفنگ ها راکت ها و گاهی تانگ ها همراه بوده است.
شاید کار ویژه های دیگری هم در بعضی از مناطق وجود دارد که چندان عمومیت نداشته باشد.

خلاصه و نتیجه
تفنگ در زندگی روز مره مردم از جایگاه خاصی برخوردار بوده است مردم در زندگی روزانه شان از آن استفاده های گوناگونی داشته اند از جمله:
1) در اظهار و ابراز احساسات و خوشحالی شان
2) در مراسم عروسی و
3)تولد نوازادان و
4) در شکار و
5) و نزاع های قبیله ای و بین فردی.
6) در اطلاع رسانی و
7) مراسم استقبال .
باتوجه به چنین نقشی که تفنگ در زندگی روز مره مردم داشته و استفاده های گوناگون آن در مراسم ، موقعیت ها و برنامه های مختلف و علاقه مندی مردم به داشتن چنین اسلحه ای، چه پیام ها و نکته های را می توان استنتاج و استخراج کرد؟ آیا فکر نمی کنید جامعه که تولد کودکش با گلوله آغاز می شود و مردمی که شرین ترین مراسم زندگی اش یعنی عروسی با شلیک شروع می شود و در اظهار احساساتش به تفنگ متوسل می شوند و به استقبال بزرگانش با تفنگ می روند و برای انتقال پیامش از صدای تفنگ استفاده می کنند و.. آیا چنین جامعه می باید دارایی چه ويژه گی های روان شناسی و جامعه شناختی باشد؟ آیا یک چنین جامعه را می توان جامعه نظامی نامید؟ و مردم شان را دارایی روحیه نظامی گری؟ اگر اسلحه نماد قدرت باشد که چنین است آیا چنین جامعه با زور و اجبار چه میانه ای دارد؟ درست است که ریشه های حضور تفنگ در آغاز آشفتگی سیاسی و عدم امنیت بوده است اما به کار گرفتن تفنگ در برنامه های خاصی زندگی مثل موارد فوق چگونه قابل توجیه است؟

پی نوشتها:
1 - آناتومی جامعه، فرامرز رفیع پور، ص 41.
2 - سیری جوامع بشری ، گرهارد لنسکی/ جین لنسکی، مترجم ناصرموفقیان، ص 147.
3 - زندگی و اندیشه بزرگان جامعه شناسی، لوئیس گوذر، مترجم،محسن ثلاثی، ص 81.

.:بازگشت به لیست:...:بازگشت به لیست:....:بازگشت به صفحه اصلی:.